Spośród 360 gatunków aloesu, z których 20 uważa się za lecznicze, w dermatologii i kosmetyce zastosowanie znalazły dwa gatunki: aloes zwyczajny (Aloe barbadensis Mill., nazywany też Aloe vera L.) oraz aloes drzewiasty (Aloes arborescens Mill.)

Aloes znany był w starożytności i już wtedy wykorzystywano jego wszechstronne właściwości lecznicze i kosmetyczne. Od dawna znano jego zastosowanie jako środka przeczyszczającego. Egipcjanie stosowali aloes do balsamowania zwłok, Grecy i Rzymianie przypisywali mu działanie hamujące wypadanie włosów, a Indianie wierzyli, że miąższ aloesowy posiada właściwości odmładzające. O aloesach jako gatunkach dostarczających surowców leczniczych wspominali również autorzy najstarszych podręczników medycznych Dioskurydes (Materia Medica) i Pliniusz Starszy (Naturalis Historia), gdzie wśród wielu wskazań znalazły się także choroby skóry.

ISTOTNE SKŁADNIKI ALOESU
Liście z rodzaju Aloe są źródłem dwóch produktów o całkiem odmiennym składzie chemicznym i zastosowaniu terapeutycznym: mleczka aloesowego pozyskiwanego z komórek perycyklicznych – po wysuszeniu tzw. alona i żelu aloesowego z komórek parenchymalnych, otrzymywanego bezpośrednio jako miąższ lub po ekstrakcji ze świeżych liści (3). Alona jest surowcem, który posiada monografie w wielu farmakopeach, a jej głównym składnikiem są glikozydy antranoidowe o silnych właściwościach przeczyszczających.
Żel aloesowy stanowi mieszaninę wielu składników, wśród których najistotniejsze znaczenie mają następujące grupy związków.
Glikoproteiny, naturalne polimery stanowiące połączenia białek z węglowodanami, w gatunkach Aloe,fizjologicznie aktywne, zwane lektynami lub fitoaglutyninami. W części białkowej wyodrębniono 16 aminokwasów, a jej cechą charakterystyczną była wysoka zawartość kwasu gluta- minowego i asparaginowego (17). Aloktyna A i aloktyna B zostały wyizolowane z Aloe arborescens, a w badaniach in vitro potwierdzono ich właściwości immunochemiczne, hemaglutynacyjne oraz pobudzające mitozę i wzrost bezwzględnej liczby limfocytów (14). Lektyny wykazują zdolność do aglutynacji komórek poprzez wiązanie fragmentów polisacharydowych błon tych komórek z aktywnym centrum lektyny, biorą udział w nieswoistej odpowiedzi immunologicznej poprzez wiązanie się z a2-makroglobulinami (15). Badania in vivo in vitro wydają się potwierdzać rolę aloktyny A jako immunomodulatora (7).
Polisacharydy są głównym składnikiem tzw. substancji śluzowych żelu aloesowego. Te naturalne polimery cukrów prostych tworzą zawiesinę koloidalną, której właściwości zależą od składu, pH, wielkości i stopnia rozproszenia cząsteczek koloidalnych oraz ich ładunku elektrycznego. Związki te stosunkowo szybko ulegają depolimeryzacji co zmienia właściwości reologiczne zawiesiny. Hydroliza kwaśna lub enzymatyczna zawiesiny powoduje rozkład na cukry prostsze, a ostre warunki hydrolizy prowadzą do cukrów prostych. Skład wyodrębnionych frakcji polisacharydów jest zmienny i zależy od badanego gatunku, a także klimatycznych warunków uprawy: Aloe arborescens uprawianyw Polsce zawiera głównie mannozę, arabinozę, glukozę i galaktozę (9), Aloe arborescens z rejonów Zakaukazia – kwas galakturonowy, galaktozę, ksylozę, glukozę, mannozę, arbinozę, fukozę i ramnozę (10). W Aloe vera z Sri Lanki wyodrębniono cztery frakcje, gdzie głównymi składnikami były glukoza i mannoza w stosunku od 1,5:1 do 1:19 (odpowiednio), a także śladowe ilości kwasu galakturu nowego, ksylozy, arabinozy i galaktozy (5). Polisacharydy buforują działanie kwasów i zasad, wykazują właściwości odtruwające i przeczyszczające (9), aktywują komponent C3 surowicy ludzkiej, który pobudza limfocyty B do produkcji przeciwciał, indukują opsoniny surowicy krwi usprawniające proces pochłaniania bakterii przez leukocyty (5) oraz stymulują przebieg mitozy limfocytów (2). Wskazano, że wyodrębniony acemannan jest prawdopodobnie głównym, aktywnym składnikiem frakcji polisacharydowej (3).
Polipeptydy to kolejna grupa związków wielkocząsteczkowych o właściwościach lektynopodobnych, które wykazują zdolność hemaglutynacji, aktywacji mitozy komórkowej (16) i hamowania wzrostu grzybów (4).
Enzymy w postaci izoenzymu desmutazy ponadtlenkowej, który neutralizuje anionorodnik ponadtlenkowy (13) oraz karboksypeptydazy wyizolowanej z Aloe arborescens. Karboksypeptydaza (aktywna i stabilna w pH 5,0-5,5) hamuje przepuszczalność błon komórkowych i hydrolizuje bardykininę, która jest mediatorem stanu zapalnego i odczynu alergicznego (8).
Antranoidy czyli pochodne antracenu, określane też nazwą emodyn, występują w postaci wolnej lub glikozydowej i łatwo ulegają przemianom oksydacyjnym. Są głównym składnikiem czynnym mleczka aloesowego, w żelu aloesowym obecne są w ilościach śladowych. Wykazują właściwości przeciwbakteryjne: aloe-emodyna w stosunku do Stphylococcus aureus Helicobacter pylori (13) oraz przeciwgrzybicze: frakcje etanolowe i octanowe w stosunku do Aspergillus niger, Clodosporium herbarum, Fusarium moniliforme ialoina w stosunku do Trichophyton mentagrophytes (1).
Aloeniny, glikozydowe pochodne a-pironu. Są to aloenina A-monoglikozyd wyodrębniony z Aloe arborescens oraz aloenina B (forma diglikozydowa). Wykazują one właściwości przeciwgrzybicze w stosunku do Aspergillus niger, Clodosporium herbarum, Fusarium moniliforme (1). Ze względu na niskocząsteczkową budowę, stabilność i stosunkowo wysoką zawartość w żelu aloesowym, aloenina A jest bardzo dobrym markerem do standaryzacji preparatów farmaceutycznych. Dlatego zbadano jej trwałość, dostępność z maści aloesowych i określono jej biotransformację po podaniu doustnym (6).
Pochodne chromonu obecne w postaci C-glikozylopochodnych i ich estrów o dość silnych właściwościach antyoksydacyjnych, porównywalnych do a-tokoferolu (11) i pochłaniających promieniowanie ultrafioletowe. Wykazują one maksimum absorpcji w zakresie promieniowania UVB. Jednak aby spełniały funkcję fotoochronną powinny być użyte w stężeniu nie mniejszym niż 10%.
Aminokwasy obecne w postaci związanej i wolnej. Z gatunków Aloe wyodrębniono 18 z 22 aminokwasów egzogennych i aż 7 takich, których organizm nie jest w stanie syntetyzować tj. lizyna, treonina, walina, tryptofan, leucyna, izoleucyna, fenyloalanina (13).
Mikroelementy wykryte w postaci jonowej to 13 pierwiastków (Na+, K+, Mg+2, Ca+2, Fe+2, Zn+2, Mn+2, Cu+2, Co+2, Ni+2, Mo+2, Sr+2, Ba+2) oraz german w ilościach homeopatycznych. Wpływają one na przepuszczalność i depolaryzację błon komórkowych. Obecne także w postaci związanej tj. mleczanu magnezu, który ma zdolność hamowania dekarboksylazy histydynowej – enzymu odpowiedzialnego za powstawanie histaminy (3) oraz mleczanu wapnia o znanych właściwościach przeciwbakteryjnych.
Pozostałe składniki obecne w żelu aloesowym to witaminy (B1, B2, B6, B12, B3, E, C, prowit. A, kwas foliowy), kwas salicylowy i kwasy organiczne (cytrynowy, winowy, jabłkowy, cynamonowy, oksycynamonowy, bursztynowy).
DZIAŁANIE ALOESU NA SKÓRĘ
Działanie dermatologiczne i kosmetologiczne żelu aloesowego wiązane jest przede wszystkim z obecnością opisanych powyżej glikoprotein i polisacharydów. Roli polisacharydów w leczeniu i pielęgnacji skóry poświęcone jest wiele prac z zakresu kosmetologii. Związki polisacharydowe naturalnie występują w skórze. Wspomagają podstawowe funkcje bariery ochronnej naskórka związane z integralnością białek i struktur lipidowych korneocytów, stanowiąc swoiste spoiwo międzykomórkowe. Jako składniki różnych postaci farmaceutycznych tworzą koloidy ochronne o działaniu osłaniającym i łagodzącym podrażnienia skóry, a także zmiękczającym. Ułatwiając wiązanie wody w skórze zapobiegają jej przesuszaniu.
Wraz z wiekiem słabnie zdolność skóry do samogojenia się i walki z infekcjami. Jednym ze znamion procesów starzenia się organizmu jest postępujące osłabienie układu odpornościowego organizmu. Proces ten mogą również przyspieszać czynniki zewnętrzne w tym m.in. nadmierna ekspozycja na promieniowanie słoneczne. Działanie polisacharydów, jako czynników naprawczych i wyzwalających reakcje immunologiczne inicjujące procesy obronne i regenerujące, tłumaczy wprowadzenie ich do receptury różnego rodzaju preparatów (maści, kremy) przeciwzapalnych i przyspieszających gojenie. Liczne badania farmakologiczne prowadzone w ostatnich latach wskazują na wpływ polisacharydów na skórę i jej funkcję jako narządu immunologicznie aktywnego. W reakcjach odpornościowych skóry biorą udział komórki immunologicznie kompetentne: komórki Langerhansa i makrofagii, które choć położone w głębszych warstwach skóry łączą się z najbardziej wewnętrzną warstwą naskórka poprzez liczne wypustki i w ten sposób są eksponowane dla substancji znajdujących się na jej powierzchni. Aktywacja komórek Langerhansa przez polisacharydy inicjuje procesy immunologiczne i wyzwala mechanizmy naprawcze w przypadku skóry uszkodzonej. Pobudzone makrofagi i komórki Langerhansa produkują cytokiny zawierające szereg substancji wspomagających procesy naprawcze w skórze, zapobiegając równocześnie zainfekowaniu uszkodzonej skóry, poprzez aktywację komórek fagocytujących (12).
Polisacharydy w tym mechanizmie aktywują również czynnik wzrostu komórek naskórka ECGF– Epidermal Cell Growth Factor, stymulujący formowanie włókien kolagenowych i w konsekwencji przyspieszający gojenie ran i uszkodzeń skóry. A także czynnik angiogenezy AF – Angiogenesis Factor, stymulujący odbudowę systemu naczyniowego w miejscu uszkodzenia.
Działanie osłaniające i przeciwzapalne polisacharydów na skórę wspomagają glikoproteiny. Efekt przeciwzapalny osiągany jest w wyniku hamowania konwersji kwasu arachidonowego do jego metabolitów (w tym PGE2) inicjujących i uczestniczących w procesach zapalnych (18). Zespół związków obecnych w żelu aloesowym okazał się skuteczny w leczeniu odmrożeń, oparzeń i zmian skórnych u osób poddanych rentgenoterapii. Prowadzone w kierunku wyjaśnienia mechanizmów tego działania badania potwierdziły wpływ na kaskadę kwasu arachidonowego, hamowanie syntezy tromboksanu, który gromadząc się w uszkodzonych tkankach staje się mediatorem postępującej martwicy skóry (10). W badaniach in vivo potwierdzono właściwości przeciwtromboksanowe i przeciwprostaglandynowe żelu aloesowego, wskazując na możliwość zastosowania w terapii oparzeń i odmrożeń.
Zatem złożony skład żelu aloesowego oraz szerokie spektrum działania wszystkich składników spowodowały, że surowiec ten był i jest nadal przedmiotem wielu badań, których wyniki stały się naukową podstawą tradycyjnego zastosowania aloesu. Wiele mechanizmów działania znalazło wyjaśnienie i potwierdzenie w farmakologicznych i klinicznych wynikach badań, choć równie wiele mechanizmów leżących u podstaw biologicznej aktywności aloesu wymaga jeszcze wyjaśnienia. Stąd szerokie zastosowanie i stale rosnące znaczenie żelu aloesowego i jego preparatów w leczeniu schorzeń skóry, zarówno jako środka stosowanego zewnętrznie, jak i wewnętrznie oraz jako składnika produktów przemysłu kosmetycznego.
Postępy Fitoterapii 3-4/2002

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *